1Coğrafyanın Konusu ve Doğal Sistemler
- Coğrafya: İnsan ile doğal çevre arasındaki karşılıklı etkileşimi inceleyen bilimdir.
- "Coğrafya" terimini ilk kez Eratosthenes kullanmıştır.
- Fiziki coğrafya (iklim, yer şekilleri, su, toprak, bitki) ve beşeri ve ekonomik coğrafya (nüfus, yerleşme, ekonomi) olarak ikiye ayrılır.
- Doğal sistemler: atmosfer (hava küre), hidrosfer (su küre), litosfer (taş küre), biyosfer (canlı küre).
- Bu sistemler birbirini etkiler; birindeki değişim diğerlerini de etkiler.
💡 Unutma: Coğrafya hem doğa bilimleriyle hem de sosyal bilimlerle ilişkilidir.
2Dünya'nın Şekli ve Hareketleri
- Dünya'nın kendine özgü şekline geoit denir; kutuplardan basık, Ekvator'dan şişkindir.
- Günlük hareket: Dünya kendi ekseni etrafında batıdan doğuya 24 saatte döner → gece-gündüz, yerel saat farkları.
- Boylamlar arasında 4 dakika zaman farkı vardır; doğudaki yerde güneş daha önce doğar.
- Yıllık hareket: Güneş etrafında 365 gün 6 saatte dolanır; eksen eğikliği (23°27') nedeniyle mevsimler oluşur.
- 21 Haziran Kuzey Yarım Küre'de en uzun gündüz, 21 Aralık en uzun gece; 21 Mart ve 23 Eylül'de gece-gündüz eşittir (ekinoks).
Örnek: Türkiye'nin doğu ve batı ucu arasında 19 boylam, yani 19 × 4 = 76 dakika fark vardır.
3Coğrafi Konum
- Mutlak (matematik) konum enlem ve boylamla; göreceli (özel) konum bir yerin çevresine göre durumuyla belirlenir.
- Paraleller: Ekvator'un kuzeyinde 90, güneyinde 90 olmak üzere 180 tanedir; iki paralel arası yaklaşık 111 km'dir.
- Meridyenler: 360 tanedir; başlangıç meridyeni Greenwich'ten geçer.
- Önemli paraleller: Ekvator (0°), Dönenceler (23°27'), Kutup daireleri (66°33').
- Ekvator'dan kutuplara gidildikçe sıcaklık azalır, Dünya'nın dönüş (çizgisel) hızı azalır.
- Türkiye: 36° – 42° kuzey enlemleri ile 26° – 45° doğu boylamları arasındadır.
💡 Unutma: Enlem iklimi etkiler; boylam ise yerel saati belirler.
4Harita Bilgisi
- Harita: Yeryüzünün tamamının ya da bir parçasının belirli bir ölçekle küçültülerek düzleme aktarılmasıdır.
- Ölçek = haritadaki uzunluk ÷ gerçek uzunluk. Kesir ölçek: 1 / 100 000.
- Paydası küçük olan ölçek büyük ölçektir; ayrıntı fazla, gösterilen alan küçüktür.
- İzohips (eş yükselti eğrisi): Aynı yükseltideki noktaları birleştiren eğrilerdir; sıklaştıkça eğim artar.
- Renklendirme yönteminde yeşil alçak yerleri, kahverengi yüksek yerleri, mavi denizleri gösterir.
Örnek: 1 / 500 000 ölçekli haritada 2 cm, gerçekte 2 × 500 000 = 1 000 000 cm = 10 km'dir.
5Atmosfer ve Sıcaklık
- Atmosfer yaklaşık %78 azot ve %21 oksijen içerir. Katmanları: troposfer (hava olayları), stratosfer (ozon), mezosfer, termosfer, ekzosfer.
- Hava durumu kısa süreli atmosfer olaylarıdır; iklim geniş bir alanda uzun yıllar ortalamasıdır.
- İklim elemanları: sıcaklık, basınç, rüzgâr, nem ve yağış.
- Sıcaklığı etkileyen faktörler: güneş ışınlarının geliş açısı (enlem), yükselti, karasallık, okyanus akıntıları, bakı.
- Troposferde yükseldikçe sıcaklık her 100 m'de yaklaşık 0,5 °C azalır.
💡 Unutma: Güneş ışınları dik açıyla geldikçe birim alana düşen enerji ve sıcaklık artar.
6Basınç ve Rüzgârlar
- Basınç: Havanın yeryüzüne uyguladığı ağırlıktır; eş basınç eğrilerine izobar denir.
- Rüzgâr yüksek basınçtan alçak basınca doğru eser; basınç farkı arttıkça rüzgâr hızlanır.
- Coriolis etkisi: Dünya'nın dönüşü nedeniyle rüzgârlar Kuzey Yarım Küre'de sağa, Güney Yarım Küre'de sola sapar.
- Termik basınç sıcaklıkla (ısınan hava yükselir → alçak basınç), dinamik basınç havanın hareketleriyle oluşur.
- Meltemler (deniz-kara, dağ-vadi) günlük sıcaklık farkıyla oluşan yerel rüzgârlardır; musonlar mevsimlik rüzgârlardır.
💡 Unutma: Gündüz kara çabuk ısınır, rüzgâr denizden karaya; gece tersine karadan denize eser.
7Nem ve Yağış
- Mutlak nem havadaki su buharı miktarı, maksimum nem havanın taşıyabileceği en fazla nem, bağıl nem ise mutlak nemin maksimum neme oranıdır (%).
- Hava soğudukça bağıl nem artar; doyma noktasında yoğuşma başlar.
- Konveksiyonel (yükselim) yağışlar: Isınan havanın yükselmesiyle oluşur, Ekvator'da her gün görülür.
- Orografik (yamaç) yağışlar: Nemli havanın dağ yamacı boyunca yükselmesiyle oluşur (Doğu Karadeniz).
- Cephesel yağışlar: Sıcak ve soğuk hava kütlelerinin karşılaşmasıyla oluşur.
💡 Unutma: Yağış oluşması için havanın yükselip soğuması gerekir.
Notlar MEB öğretim programındaki konulara göre kısa özet olarak hazırlanmıştır; ders kitabının yerine değil, tekrar için kullanın.