1İslamiyet Öncesi Türk Edebiyatı
- Sözlü dönem ürünleri kurban, şölen ve yuğ (cenaze) törenlerinde kopuz eşliğinde söylenmiştir.
- Şiir türleri: koşuk (doğa, aşk, savaş), sagu (ölen birinin ardından yakılan ağıt), sav (atasözü).
- Ölçü hece ölçüsüdür; şiirler dörtlük birimiyle yazılır, uyak çoğunlukla yarım uyaktır.
- Yazılı dönemin en önemli eseri Göktürk (Orhun) Yazıtlarıdır; Kül Tigin, Bilge Kağan ve Tonyukuk adına dikilmiştir.
- Bu dönemin şair-ozanlarına kam, baksı, şaman, ozan gibi adlar verilir.
💡 Unutma: Göktürk Yazıtları Türk adının geçtiği ilk Türkçe yazılı belgelerdir.
2Geçiş Dönemi Eserleri
- Kutadgu Bilig (Yusuf Has Hacip): İlk siyasetname örneği, aruzla ve mesnevi biçimiyle yazılmıştır.
- Divanü Lügati't-Türk (Kaşgarlı Mahmut): Araplara Türkçe öğretmek için yazılmış Türkçe-Arapça sözlüktür.
- Atabetü'l-Hakayık (Edip Ahmet Yükneki): Öğretici, ahlaki konulu bir eserdir.
- Divan-ı Hikmet (Hoca Ahmet Yesevi): Hece ölçüsüyle yazılmış, tasavvufi hikmetlerden oluşur.
💡 Unutma: Bu dönemde İslamiyet öncesi ve sonrası kültür bir arada görülür; hem hece hem aruz kullanılır.
3Hikâye ve Halk Hikâyeleri
- Dede Korkut Hikâyeleri Oğuzların yaşayışını anlatır; destandan halk hikâyesine geçişin ilk örneğidir.
- Hikâyelerde mukaddime (giriş), soylama (manzum-mensur karışık bölüm) ve dua bölümleri bulunur.
- Halk hikâyeleri nazım-nesir karışıktır; aşk (Kerem ile Aslı) ve kahramanlık (Köroğlu) konuludur.
- Anlatıcısı meddah ya da âşıktır; tekerlemeyle başlar, dua ile biter.
💡 Unutma: Hikâyede olay örgüsü, kişiler, yer, zaman ve anlatıcı yapı unsurlarıdır.
4Halk ve Divan Şiiri
- Âşık tarzı şiirde koşma, semai, varsağı, destan türleri vardır; ölçü hecedir. Temsilciler: Karacaoğlan, Pir Sultan Abdal, Köroğlu.
- Tekke (dinî-tasavvufi) şiirinde ilahi, nefes, nutuk türleri vardır; en büyük temsilcisi Yunus Emredir.
- Anonim halk şiirinde mani, türkü, ninni, ağıt bulunur; sahibi bilinmez.
- Divan şiiri aruz ölçüsüyle yazılır; nazım birimi beyittir. Gazel, kaside, mesnevi, rubai gibi türleri vardır.
- Divan şiirinin önemli şairleri: Fuzuli, Baki, Nedim, Şeyh Galip.
Örnek: Koşmada son dizede şairin adının geçtiği dörtlüğe tapşırma denir.
5Roman ve Tiyatro
- Roman uzun soluklu, çok kişili ve çok olaylı bir anlatma türüdür. İlk yerli roman: Taaşşuk-ı Talat ve Fıtnat (Şemsettin Sami).
- Geleneksel Türk tiyatrosu: Karagöz (gölge oyunu), orta oyunu (meydanda oynanır) ve meddah (tek kişilik anlatım).
- Karagöz mukaddime, muhavere, fasıl, bitiş bölümlerinden oluşur.
- Batılı tiyatro türleri trajedi, komedi ve dramdır.
💡 Unutma: Geleneksel tiyatroda yazılı metin yoktur, oyunlar doğaçlama oynanır.
6Anı, Haber ve Gezi Yazısı
- Anı (hatıra): Yazarın yaşadığı ya da tanık olduğu olayları zaman geçtikten sonra anlattığı yazıdır.
- Gezi yazısı: Görülen yerlerin doğası, insanları ve kültürü gözlemlerle anlatılır. Örnek: Evliya Çelebi'nin Seyahatnamesi.
- Haber metni 5N1K sorularına (ne, nerede, ne zaman, nasıl, neden, kim) cevap verir; nesnel olmalıdır.
- Haber metninde başlık, spot ve gövde bölümleri bulunur.
💡 Unutma: Anı ve gezi yazısında birinci kişi anlatım ağırlıktadır.
7Ekler ve Sözcük Türleri
- Yapım ekleri yeni sözcük türetir (göz-lük), çekim ekleri anlamı değiştirmez, cümleye bağlar (göz-ler-i).
- İsim, sıfat, zamir, zarf anlam taşıyan; edat, bağlaç görevli sözcüklerdir; ünlem duygu bildirir.
- Zamir ismin yerini tutar (ben, bu, kim); zarf fiili, sıfatı ya da başka bir zarfı niteler.
- Edat tek başına anlamı olmayan, sözcükler arasında anlam ilişkisi kuran sözcüktür: gibi, için, ile, kadar.
Örnek: "Ali gibi çalışkan" (edat) / "Ali ve Ayşe" (bağlaç).
Notlar MEB öğretim programındaki konulara göre kısa özet olarak hazırlanmıştır; ders kitabının yerine değil, tekrar için kullanın.