📒 8. Sınıf Ders Notları

1Fiilimsiler

• Fiilimsi: Fiile getirilen eklerle oluşan, cümlede isim, sıfat ya da zarf görevinde kullanılan sözcüktür; çekimli fiil değildir.
• İsim-fiil ekleri: -ma, -ış, -mak. "Okumak insanı geliştirir." "Gülüşü çok güzeldi."
• Sıfat-fiil ekleri: -an, -ası, -maz, -ar, -dik, -ecek, -miş. "Gelecek hafta", "koşan çocuk", "okunmadık kitap".
• Zarf-fiil ekleri: -ıp, -arak, -madan, -ınca, -dıkça, -alı, -ken, -casına, -ır…-maz, -a…-a. "Eve gelince aradı."
• Sıfat-fiil ismi nitelemeden kullanılırsa adlaşmış sıfat-fiil olur: "Gelenler toplantıya katıldı."

Örnek: "Koşarak gelen çocuk, kazanmanın sevincini yaşadı." → koşarak (zarf-fiil), gelen (sıfat-fiil), kazanma (isim-fiil).

💡 Unutma: "-ma" bazen olumsuzluk ekidir: "Gelme!" çekimli fiildir, fiilimsi değildir. Kalıcı ad olmuş sözcükler (dondurma, çakmak) fiilimsi sayılmaz.

2Cümlenin Ögeleri

• Yüklem: Cümlede iş, oluş, hareket ya da yargı bildiren temel ögedir; ögeler bulunurken önce yüklem bulunur.
• Özne: İşi yapan ya da yargının ilgili olduğu ögedir; yükleme "kim, ne" sorusu sorulur. Gizli özne kişi ekinden anlaşılır.
• Nesne: Yüklemden etkilenen ögedir. Belirtili nesne "-ı" hâl eki alır (kitabı), belirtisiz nesne almaz (kitap okudu).
• Dolaylı tümleç (yer tamlayıcısı): -e, -de, -den hâl eklerini alır; "kime, nereye, nerede, nereden" soruları sorulur.
• Zarf tümleci: Yüklemi zaman, durum, miktar, yön bakımından tamamlar; "ne zaman, nasıl, ne kadar, niçin" soruları sorulur.

Örnek: "Ali / dün / okula / yeni kitapları / getirdi." → özne / zarf tümleci / dolaylı tümleç / belirtili nesne / yüklem.

💡 Unutma: Ara söz ve cümle dışı unsurlar (ünlem, hitap, bağlaç) öge olarak sayılmaz.

3Fiilde Çatı

• Nesneye göre: Geçişli fiil nesne alabilir (yazmak, okumak); geçişsiz fiil nesne alamaz (uyumak, gülmek).
• Özneye göre etken fiilde özne bellidir: "Annem yemeği pişirdi."
• Edilgen fiilde özne belli değildir, -l / -n ekleri alır, gerçek özne yerine sözde özne vardır: "Yemek pişirildi."
• Dönüşlü fiilde iş özneye döner (yıkanmak, giyinmek); işteş fiilde iş birlikte ya da karşılıklı yapılır (görüşmek, yazışmak).

Örnek: "Kapı açıldı." → edilgen ve geçişsiz; "kapı" sözde öznedir.

💡 Unutma: Edilgen fiil nesne alamaz, bu yüzden edilgen cümlede nesne aranmaz; "kim tarafından?" sorusunun cevabı yoksa fiil edilgendir.

4Cümle Türleri

• Yükleminin türüne göre: İsim cümlesi (yüklemi isim soylu: "Hava soğuk.") ve fiil cümlesi (yüklemi çekimli fiil: "Kar yağdı.").
• Ögelerin dizilişine göre: Kurallı cümlede yüklem sondadır, devrik cümlede yüklem sonda değildir.
• Anlamına göre: olumlu, olumsuz, soru, ünlem cümlesi. "Değil, yok, -ma" olumsuzluk verir.
• Yapısına göre: Basit (tek yüklem), birleşik (birden fazla yargı, biri temel: "Eve gelince ödevini yaptı."), sıralı (virgül ya da noktalı virgülle bağlanır), bağlı (bağlaçla bağlanır: "Çalıştı ama kazanamadı.").
• Fiilimsi içeren cümleler genellikle birleşik cümle sayılır; "ki", "-se/-sa" ile kurulan cümleler de birleşiktir.

💡 Unutma: Biçimce olumsuz, anlamca olumlu cümlelere dikkat: "Gelmez olur mu?" = gelir.

5Söz Sanatları

• Benzetme (teşbih): Zayıf olanı güçlü olana benzetmektir: "Aslan gibi güçlü çocuk."
• Kişileştirme (teşhis): İnsan dışındaki varlıklara insan özelliği vermektir: "Rüzgâr ağaçlarla dans ediyordu."
• Konuşturma (intak): İnsan dışındaki varlıkları konuşturmaktır; konuşturmada her zaman kişileştirme de vardır.
• Abartma (mübalağa): Bir durumu olduğundan çok büyük ya da küçük göstermektir: "Bir ton ödevim var."
• Karşıtlık (tezat): Zıt kavramları bir arada kullanmaktır: "Ağlarım hatıra geldikçe güldüğüm demler."

💡 Unutma: Her konuşturmada kişileştirme vardır ama her kişileştirmede konuşturma yoktur.

6Paragrafta Anlam ve Sözel Mantık

• Ana düşünce paragrafın asıl mesajıdır; genellikle giriş ya da sonuç cümlesindedir. Yardımcı düşünceler onu destekler.
• Düşünceyi geliştirme yolları: tanımlama, örneklendirme, karşılaştırma, tanık gösterme (alıntı), sayısal verilerden yararlanma, benzetme.
• Anlatım biçimleri: öyküleyici (olay anlatır), betimleyici (göze resim çizer), açıklayıcı (bilgi verir), tartışmacı (bir görüşü savunur).
• Sözel mantık ve görsel okuma sorularında tablo, grafik ve verilen bilgiler eksiksiz işaretlenerek eleme yapılır.
• Paragraf sıralamasında giriş cümlesi bağlaçla ("Bu yüzden, ama") ya da zamirle ("Bu, o") başlamaz.

💡 Unutma: LGS'de soruların çoğu okuduğunu anlamaya dayanır; önce soru kökünü oku, sonra metne dön. Metinde olmayan bilgiyi yoruma katma.

7Yazım ve Noktalama

• "de/da" bağlacı ayrı, -de/-da hâl eki bitişik yazılır; bağlaç ünlü uyumuna uyar ama "te/ta" olmaz.
• "ki" bağlacı ayrı (Biliyorum ki), -ki eki bitişik (evdeki, yarınki). "Mi" soru eki her zaman ayrı yazılır.
• Sayılar yazıyla ayrı yazılır (on iki); kurum, kitap ve dergi adları büyük harfle başlar; özel adlara gelen ekler kesme işaretiyle ayrılır (Ankara'da).
• Noktalı virgül (;) sıralı cümleleri ve tür bakımından ayrı kümeleri ayırır; iki nokta (:) açıklama ve örnekten önce konur.
• Üç nokta (…) tamamlanmamış cümlelerde, kesme işareti (') özel adlara gelen eklerde, tırnak işareti ("") alıntılarda kullanılır.

Örnek: "Okulda da kitap okurum." → "-da" eki bitişik, "da" bağlacı ayrı.

8Anlatım Bozuklukları

• Gereksiz sözcük kullanımı: Aynı anlamı veren sözcüklerin birlikte kullanılması: "geri iade etmek" yerine "iade etmek".
• Anlamca çelişen sözcükler: Kesinlik ile olasılık bildiren sözcükler bir arada kullanılmaz: "Bu filmi kesinlikle beğeneceğinizi sanıyorum." yanlıştır.
• Öge eksikliği: Ortak kullanılan ögenin cümlelerden birine uymaması: "Sana güveniyor ve seviyorum." (Sana güveniyorum ve seni seviyorum.)
• Özne-yüklem uyumsuzluğu ve yanlış sözcük sırası da anlatımı bozar.

💡 Unutma: Cümleyi okuyup "Burada fazla ya da eksik bir şey var mı?" diye sor.